W ciągu minionych dwóch dekad liczba zachorowań na nowotwory głowy i szyi w Polsce wzrosła o 20 proc. Ponadto ponad 60 proc. pacjentów trafia do lekarzy dopiero w zaawansowanym stadium choroby, co wymusza wdrożenie terapii niezwykle obciążających dla organizmu. Dlatego w Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej powstał unikatowy w kraju Laryngologiczny Ośrodek Diagnostyki Funkcjonalnej i Rehabilitacji.

Ośrodek wypełnia krytyczną lukę w polskim systemie onkologicznym, integrując wczesną diagnostykę z kompleksowym przywracaniem funkcji narządów zmysłów po zakończonym leczeniu. Dzięki działalności LODFiR pacjenci z terenu Polski południowo-wschodniej mają zapewnioną skoordynowaną opiekę specjalistyczną, która dotychczas nie była tutaj dostępna.

Prace nad utworzeniem tego interdyscyplinarnego centrum trwały przez cały miniony rok. W tym okresie kompletowano nowoczesny sprzęt diagnostyczny oraz przygotowywano zespół specjalistów. Bezpośrednią przyczyną utworzenia placówki były właśnie alarmujące dane epidemiologiczne.

– Ośrodek rozpoczął swoją działalność na początku 2026 roku. Naszym celem było stworzenie miejsca, które nie tylko koncentruje się na usunięciu nowotworu, ale od samego początku planuje powrót pacjenta do pełnej sprawności. W Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej sukces medyczny mierzymy nie tylko wyeliminowaniem choroby, ale także jakością życia pacjenta po leczeniu – mówi Piotr Matej, dyrektor Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli.
Dotychczas pacjenci kończący terapię onkologiczną nowotworów głowy i szyi często pozostawali bez ciągłej opieki rehabilitacyjnej.

Skutki uboczne leczenia takie jak zaburzenia mowy, słuchu, połykania czy utrata równowagi, zmuszały chorych do samodzielnego szukania ratunku u różnych specjalistów. Znalezienie logopedy o wąskiej specjalizacji onkologicznej czy placówki potrafiącej zdiagnozować przewlekłość objawów spoczywało wyłącznie na barkach pacjenta.

Działalność ośrodka w COZL całkowicie znosi te bariery. Dzięki ścisłej współpracy otorynolaryngologów, audiologów, foniatrów, logopedów i audiometrystów pacjenci otrzymują kompleksowe wsparcie w jednym miejscu, a ewentualne powikłania są monitorowane, zanim chory zacznie odczuwać ich dotkliwe skutki.

– Ścieżka pacjenta jest w pełni zintegrowana i rozpoczyna się już na etapie diagnostyki. Wykorzystujemy zaawansowane obrazowanie wąskopasmowe NBI, które dzięki specyficznej wiązce światła uwidacznia nieprawidłowe naczynia krwionośne, zwiększając znacznie wykrywalność wczesnych zmian nowotworowych. Jeśli konieczna jest operacja, logopeda spotyka się z pacjentem jeszcze przed zabiegiem, a rehabilitację mowy zaczynamy już w pierwszej lub drugiej dobie po operacji – wyjaśnia dr n. med. Tomasz Stankiewicz, kierownik Zespołu Poradni Specjalistycznych COZL.

O tym, jak kluczowa jest rola wczesnej rehabilitacji, najlepiej świadczą historie pacjentów poddawanych najbardziej obciążającym zabiegom. W ośrodku pomoc znajdują m.in. osoby po rozległych operacjach usunięcia nowotworów języka czy dna jamy ustnej, u których chirurdzy rekonstruują narządy z tkanek pobranych z innych części ciała (np. z uda). Aby tak odtworzony język na nowo nauczył się mówić i połykać, terapia logopedyczna rusza natychmiast – często jeszcze przed operacją oraz w pierwszych dobach po zabiegu. Dzięki temu pacjenci, którym groziło dożywotnie żywienie przez rurkę lub całkowita utrata mowy, wracają do normalnego życia: rozmawiają przez telefon i bez przeszkód jedzą posiłki. Specjaliści z COZL skutecznie pomagają także chorym, u których agresywna chemioterapia doprowadziła do toksycznego uszkodzenia błędnika. Poprzez zindywidualizowaną rehabilitację przedsionkową potrafią „przeprogramować” mózg pacjenta w taki sposób, aby odzyskał on stabilność i zniwelował paraliżujący lęk przed samodzielnym poruszaniem się.

Po opuszczeniu szpitala pacjenci pozostają pod opieką ambulatoryjną, gdzie kontynuują terapię mowy i połykania. Diagnostyka funkcjonalna skupia się na ocenie sprawności narządów w codziennych sytuacjach życiowych. W obszarze zaburzeń równowagi wykorzystywana jest posturografia dynamiczna oraz rehabilitacja żyroskopowa, co pozwala precyzyjnie ocenić ryzyko upadku i wdrożyć ćwiczenia stymulujące układ nerwowy. Z kolei obiektywne badania słuchu umożliwiają monitorowanie wpływu stosowanych leków na narząd słuchu. Daje to onkologom szansę na ewentualną modyfikację terapii w celu ochrony słuchu pacjenta bez przerywania leczenia przeciwnowotworowego.

W przypadku dotkliwych zaburzeń mowy i połykania kluczowe znaczenie ma Fiberoskopowa Ocena Połykania (FEES). Metoda ta pozwala na bieżąco obserwować mechanizmy ochronne krtani podczas przyjmowania pokarmu i zaprojektować bezpieczny trening. Diagnostykę uzupełniają wideostroboskopia oraz komputerowa analiza akustyczna głosu, które dostarczają logopedzie obiektywnych danych do zaplanowania terapii dopasowanej do konkretnego uszkodzenia.

– Diagnostyka funkcjonalna koncentruje się na ocenie działania narządów w codziennym życiu. Nasze obserwacje wskazują, że pacjenci, którzy szybko odzyskują sprawność komunikacyjną lub pewność w poruszaniu się, znacznie rzadziej wycofują się z życia społecznego. Rehabilitacja funkcji zmysłowych bezpośrednio przekłada się na mniejsze ryzyko izolacji i wyższą motywację do powrotu do aktywności zawodowej. To nie jest element dodatkowy, ale integralna część skutecznego leczenia onkologicznego – dodaje dr Stankiewicz.

Ważnym elementem działalności placówki jest ścisła współpraca z Polskim Towarzystwem Laryngektomowanych. Członkowie stowarzyszenia w ramach wolontariatu odwiedzają chorych jeszcze podczas hospitalizacji, oferując im wsparcie psychologiczne oraz dając dowód na to, że powrót do aktywnego funkcjonowania bez krtani jest możliwy. Regularne spotkania grup wsparcia organizowane na terenie ośrodka znacząco ułatwiają reintegrację społeczną oraz powrót do dawnych aktywności.