RADIOTERAPIA

RADIOCHIRURGIA STEREOTAKTYCZNA

Opracowanie: mgr Izabela Baranowska, Asystent, Zakład Fizyki Medycznej

Wstęp

Każdy zabieg przeprowadzany metodą radiochirurgii stereotaktycznej  przygotowywany  jest przez liczny zespół specjalistów dla każdego pacjenta indywidualnie. Z niektórymi z nich spotkają się Państwo osobiście (lekarz neurochirurg, lekarz onkolog radioterapeuta, technicy radioterapii, pielęgniarka), podczas gdy pozostali członkowie tego zespołu będą pracować „za kulisami” (fizycy medyczni). 

Cały nasz zespół dąży nie tylko do tego, aby każdy pacjent poddany leczeniu metodą radioterapii stereotaktycznej w COZL otrzymał najlepszy możliwy plan leczenia, ale dokładamy także  wszelkich starań, aby opracowany przez nas plan leczenia został zastosowany prawidłowo, precyzyjnie i w bezpieczny dla chorego sposób.

Zespół specjalistów

W skład zespołu specjalistów, który będzie Państwu towarzyszył w zabiegu  stereoradiochirurgii, wchodzą:

  • Lekarz neurochirurg
  • Lekarz onkolog radioterapeuta
  • Dwóch fizyków medycznych
  • Dwóch techników radioterapii
  • Pielęgniarka (uprawniona do podania pacjentowi dożylnie środka cieniującego - kontrastu)
  • Sekretarka medyczna

Stereoradiochirurgia w COZL – krok po kroku

1. WYBÓR METODY UNIERUCHOMIENIA GŁOWY PACJENTA

Stereoradiochirurgia zmian śródczaszkowych to niezwykle precyzyjna metoda leczenia, w której wykorzystuje się bardzo wąsko skolimowane wiązki promieniowania. Są one z wielką dokładnością wycelowywane w obszar zmiany chorobowej (w taki sposób, aby maksymalnie oszczędzić  przed promieniowaniem zdrowe tkanki). Z tego powodu wymagane jest zachowanie nader  wysokiej staranności i precyzji w ułożeniu pacjenta na stole terapeutycznym oraz w zapewnieniu unieruchomienia głowy chorego podczas napromieniania.

W COZL stosowane są dwie metody unieruchamiania głowy pacjenta:

  • Rama stereotaktyczna

Metalowa rama mocowana jest przez lekarza neurochirurga bezpośrednio do struktur kostnych pacjenta. Procedura ta odbywa się w znieczuleniu miejscowym, które często/zawsze  poprzedza podanie leków przeciwbólowych dobieranych indywidualnie dla każdego pacjenta.

radiochirurgia stereotaktyczna cozl 1

  • System masek stereotaktycznych

Maski te,  wykonane z materiału termoplastycznego przygotowywane są dla każdego pacjenta indywidualnie. Proces wykonania takiej maski polega na przyłożeniu do twarzy leżącego chorego materiału termoplastycznego, który twardniejąc odwzorowuje twarz pacjenta. O wyborze metody unieruchomienia decyduje lekarz, po analizie szeregu czynników/szeregu uwarunkowań.
 

2. OBRAZOWANIE – TOMOGRAFIA KOMPUTEROWA CT

Aby lekarz mógł zlokalizować w głowie pacjenta zmianę chorobową, która ma zostać napromieniona, chory (z założoną ramą stereotaktyczną) musi zostać poddany badaniu tomografem komputerowym. Podczas tego badania do ramy stereotaktycznej mocowany jest dodatkowo (tylko na czas badania) tzw. Lokalizator (przedstawiony na poniższym zdjęciu), który definiuje precyzyjny, trójwymiarowy układ współrzędnych związany z głową pacjenta.

radiochirurgia stereotaktyczna cozl 2

Badanie tomografem komputerowym jest całkowicie bezbolesne i trwa kilka minut. 

Po wykonaniu badania CT, uzyskane obrazy głowy ogląda lekarz, zaznaczając na nich granice zarówno zmiany chorobowej, która będzie napromieniania techniką radioterapii stereotaktycznej, jak i struktur anatomicznych, które w procesie napromieniania powinny być maksymalnie chronione (np. oczy, soczewki, nerwy wzrokowe, pień mózgu). Aby precyzyjnie zlokalizować, a także określić dokładny rozmiar i kształt obszaru do napromieniania, lekarz wykorzystuje często też inne badania obrazowe pacjenta, takie jak rezonans magnetyczny lub pozytonowa tomografia emisyjna (PET). Następnie lekarz neurochirurg wspólnie z lekarzem onkologiem radioterapeutą decydują, biorąc pod uwagę wiele elementów/szereg czynników, jaką dawkę promieniowania ma otrzymać chora tkanka/obszar zakwalifikowany do napromieniania.

Wykonanie planu leczenia

W kolejnym etapie tomografia komputerowa z wyznaczonymi przez lekarza obszarami trafia do pracowni planowania leczenia, do fizyków medycznych, którzy używając komputerowego systemu planowania (iPlan firmy BrainLAB), ustalają taką liczbę, kształt oraz rozkład wiązek promieniowania w przestrzeni, aby zaordynowaną przez lekarza dawką napromienić obszar zmiany chorobowej przy jednoczesnym maksymalnym oszczędzeniu tkanek zdrowych otaczających obszar tej zmiany. 

Należy zaznaczyć, że etap planowania jest etapem najbardziej czasochłonnym, ponieważ plan leczenia wykonywany jest dla każdego chorego indywidualnie, a nierzadko trudne położenie (blisko narządów krytycznych) obszaru zmienionego chorobowo wymaga sprawdzenia wielu konfiguracji  wiązek terapeutycznych i porównania kilku różnych planów, z których wybierany jest najkorzystniejszy. Wykonany przez fizyka medycznego plan leczenia oceniają lekarze.  Po zaakceptowaniu przez nich proponowanego planu może on być zrealizowany na akceleratorze medycznym, dokąd jest przesyłany z pracowni planowania leczenia. 

Przykłady planów leczenia

4. REALIZACJA PLANU LECZENIA

Ostatni etap leczenia odbywa się na akceleratorze medycznym.

  • Unieruchomienie głowy pacjenta

Po wejściu do bunkra akceleratora medycznego technicy radioterapii razem z fizykami medycznymi układają pacjenta na stole terapeutycznym.  Głowa pacjenta (w ramie lub masce stereotaktycznej) jest unieruchamiana. Głowę pacjenta układają oni  w specjalny sposób tak, aby nie poruszała się ona podczas napromieniania.  Dzięki temu zachowujemy wysoki stopień precyzji jakiej wymaga metoda napromieniania stereotaktycznego. Aby zapewnić wymagany wysoki stopień precyzji w napromienianiu (stereotaktycznym) konieczne jest takie ułożenie głowy pacjenta, aby nie poruszała się ona podczas naświetlania.

radiochirurgia stereotaktyczna cozl 3

Jest to procedura zupełnie bezbolesna. Ważne jest także to, aby pacjent po zamocowaniu ramy/maski, leżąc na stole terapeutycznym, czuł się w miarę wygodnie. Aby zapewnić choremu maksymalny komfort podczas napromieniania, technicy radioterapii dobierają pacjentom odpowiednie akcesoria, które mają ów komfort poprawić (wałki pod kolana, maty).

  • Montaż stereotaktycznego pozycjonera celu

Gdy głowa chorego zostanie unieruchomiona/ zostanie zabezpieczona przed poruszaniem  fizycy medyczni mocują na chwilę do ramy lub systemu maski tzw. stereotaktyczny pozycjoner celu. Na ściankach bocznych pozycjonera umieszcza się nakładki, które służą do weryfikacji ułożenia pacjenta.

radiochirurgia stereotaktyczna cozl 4

Po sprawdzeniu poprawności ułożenia chorego pozycjoner jest odłączany od ramy lub maski i wtedy  może rozpocząć się napromienianie pacjenta wiązkami generowanymi  przez akcelerator medyczny (zgodnie z zatwierdzonym planem leczenia).

  • Napromienianie

Podczas napromieniania ramię akceleratora oraz (lub) stół terapeutyczny, na którym leży pacjent, wykonują ruchy obrotowe. Czas napromieniania wynosi zazwyczaj około 20 minut. Podczas całej procedury napromieniania pacjent znajduje się pod czujnym okiem techników radioterapii, którzy słyszą go i obserwują (za pomocą kamer) ze sterowni akceleratora. Po zakończeniu napromieniania neurochirurg zdejmuje pacjentowi ramę stereotaktyczną.
 

Podsumowanie

Cały nasz zespół dąży nie tylko do tego, aby każdy pacjent poddany leczeniu metodą radioterapii stereotaktycznej z COZL otrzymał najlepszy możliwy plan leczenia, ale także dokładamy wszelkich starań, aby opracowany przez nas plan leczenia został zastosowany prawidłowo, precyzyjnie i w bezpieczny dla chorego sposób.